Άγιος Μηνάς: Από τις ιστορίες του Μεγάλου Κάστρου στα τραγούδια της Κρήτης

Ηλιάνα Ατσαλάκη

Ο πολιούχος του Ηρακλείου μέσα από τη λαϊκή παράδοση, τη λογοτεχνία και την κρητική μουσική

Ο Άγιος Μηνάς είναι συνδεδεμένος με την ιστορία του Ηρακλείου. Για τους κατοίκους της πόλης, που παλαιότερα ονομαζόταν Μεγάλο Κάστρο, δεν είναι μόνο ο πολιούχος τους, αλλά και μια μορφή που συναντάται σε παλιές διηγήσεις, βιβλία και τραγούδια.

Η μνήμη του τιμάται στις 11 Νοεμβρίου. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, καταγόταν από την Αίγυπτο, υπηρέτησε στον ρωμαϊκό στρατό και μαρτύρησε για τη χριστιανική του πίστη στις αρχές του 4ου αιώνα.

Πέρα όμως από τη θρησκευτική του σημασία, ο Άγιος Μηνάς έχει αφήσει το αποτύπωμά του και στον πολιτισμό της Κρήτης.

Ο Άγιος Μηνάς στα κρητικά τραγούδια

Η παρουσία του Αγίου Μηνά στην κρητική μουσική δεν περιορίζεται στους εκκλησιαστικούς ύμνους.

Ο Μιχάλης Ι. Κουνάλης έχει παρουσιάσει τραγούδι με τίτλο «Άγιος Μηνάς», ενώ ένα ακόμη τραγούδι με τον ίδιο τίτλο έχει ερμηνεύσει ο Σταμάτης Κόκκινος, σε μουσική του Γιώργου Κατσουλιέρη και στίχους της Δέσποινας Σπαντιδάκη.

Στο δεύτερο τραγούδι, ο Άγιος παρουσιάζεται ως καβαλάρης και προστάτης του Μεγάλου Κάστρου, όπως τον θέλει η τοπική παράδοση.

Μια διαφορετική αναφορά συναντάται στο «Τάξιμο», που ερμηνεύει ο Αντώνης Μαρτσάκης. Το τραγούδι, με στίχους του Σπύρου Πανηγυράκη και μουσική βασισμένη στις παραδοσιακές «Κοντυλιές του Μπαξέ», ξεκινά με αναφορά στον Άγιο Μηνά και στη λάμψη ενός κεριού, πριν συνεχίσει με στίχους για την αγάπη.

Ακόμη παλαιότερα, το 1961, ο Κώστας Μουντάκης κυκλοφόρησε σε δίσκο 45 στροφών τον μαλεβιζιώτικο «Από τον Άγιο Μηνά», με τον ίδιο στη λύρα και τον Δημήτρη Τσαγκαράκη στο λαούτο. Ο τίτλος παραπέμπει στον τόπο, χωρίς αυτό να σημαίνει απαραίτητα ότι η σύνθεση είναι αφιερωμένη στον Άγιο.

Το όνομά του συναντάται και στη Χορωδία Παραδοσιακής Μουσικής «Ο Άγιος Μηνάς», στην Επισκοπή Πεδιάδος. Με υπεύθυνο τον Γρηγόρη Γιακουμάκη, η χορωδία παρουσιάζει παραδοσιακά τραγούδια της Κρήτης και άλλων περιοχών.

Τα «ψυχοπαίδια» που κατέγραψε ο Νίκος Ψιλάκης

Ο αείμνηστος δημοσιογράφος και συγγραφέας Νίκος Ψιλάκης ασχολήθηκε για πολλά χρόνια με την ιστορία και τις παραδόσεις της Κρήτης.

Στο κείμενό του «Τα ψυχοπαίδια του Άη Μηνά» περιγράφει μια παλιά συνήθεια του Ηρακλείου. Γυναίκες που αδυνατούσαν να μεγαλώσουν τα παιδιά τους τα άφηναν έξω από τον ναό του Αγίου Μηνά, ελπίζοντας ότι κάποιος θα τα έβρισκε και θα τα φρόντιζε.

Οι Καστρινοί θεωρούσαν ότι τα παιδιά αυτά βρίσκονταν υπό την προστασία του Αγίου και τα αποκαλούσαν «ψυχοπαίδια» του.

Ανάμεσα στις ιστορίες που κατέγραψε ο Ψιλάκης ήταν και εκείνη ενός μικρού κοριτσιού που εγκαταλείφθηκε στον ναό το 1925.

Το 2006, κατά τη διάρκεια ραδιοφωνικής εκπομπής, επικοινώνησε μαζί του η κόρη εκείνου του κοριτσιού, η οποία είχε αναγνωρίσει την ιστορία της μητέρας της. Έτσι, μια παλιά καταγραφή συνδέθηκε ξανά με τους ανθρώπους που την είχαν ζήσει.

Ο καβαλάρης του Μεγάλου Κάστρου

Από τις γνωστότερες παραδόσεις του Ηρακλείου είναι η εμφάνιση ενός ηλικιωμένου καβαλάρη το Πάσχα του 1826.

Σύμφωνα με τη διήγηση, ο καβαλάρης εμφανίστηκε όταν Οθωμανοί ετοιμάζονταν να επιτεθούν στους χριστιανούς που βρίσκονταν στον παλιό ναό του Αγίου Μηνά για την Αναστάσιμη Λειτουργία.

Οι πιστοί θεώρησαν ότι επρόκειτο για τον ίδιο τον Άγιο, ο οποίος εμφανίστηκε για να τους προστατεύσει.

Η εικόνα του Αγίου ως προστάτη της πόλης πέρασε και στη λογοτεχνία.

Στον «Καπετάν Μιχάλη», ο Νίκος Καζαντζάκης μεταφέρει την παράδοση που ήθελε τον Άγιο να κατεβαίνει τη νύχτα από την εικόνα του και να περπατά στους δρόμους του Μεγάλου Κάστρου. Σύμφωνα με τη διήγηση, το πρωί ο καντηλανάφτης έβρισκε το άλογό του ιδρωμένο.

Στην «Αναφορά στον Γκρέκο», ο συγγραφέας παρουσιάζει τον Άγιο Μηνά ως τον καπετάνιο των χριστιανών του Κάστρου, στον οποίο οι κάτοικοι εμπιστεύονταν τις ελπίδες τους για την ελευθερία.

Μια εικόνα που επέστρεψε στην Κρήτη

Το 2018, ο Νίκος Ψιλάκης ανέδειξε την περίπτωση μιας παλιάς εικόνας του Αγίου Μηνά, η οποία είχε εντοπιστεί σε κατάλογο δημοπρασίας στο Ντίσελντορφ της Γερμανίας. Στον εντοπισμό της είχε συμβάλει και ο Ευτύχης Τζιρτζιλάκης.

Η εικόνα χρονολογείται από τον 18ο αιώνα και παρουσιάζει τον Άγιο σε προχωρημένη ηλικία, με μικρότερες παραστάσεις από το μαρτύριό του.

Μετά τη δημοσιοποίηση της ανακάλυψης, ο Μιχάλης Κρασάκης απέκτησε την εικόνα και τη δώρισε στον Μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Μηνά.

Η φροντίδα του ναού και των κειμηλίων του εξακολουθεί να αποτελεί σημαντικό ζήτημα. Ο Αρχιεπίσκοπος Κρήτης Ευγένιος, σε δημόσιες τοποθετήσεις του που έχουν παρουσιαστεί μεταξύ άλλων από τη «Νέα Κρήτη» και το Politica, έχει αναφερθεί στην ανάγκη αποκατάστασης του ναού και στην προοπτική δημιουργίας μουσείου για τα εκκλησιαστικά κειμήλια.

Ο Άγιος Μηνάς παραμένει μια ιδιαίτερη μορφή για το Ηράκλειο. Οι ιστορίες που τον συνοδεύουν, όμως, αποτελούν μέρος της ευρύτερης πολιτιστικής παράδοσης της Κρήτης.

Μέσα από τα τραγούδια, τα βιβλία και τις λαογραφικές καταγραφές, αυτή η παράδοση εξακολουθεί να φτάνει στις νεότερες γενιές.

Ηλιάνα Ατσαλάκη